سه . هدف عرفان عملى ، گسترش ظرفيت وجودى انسان است تا رسيدن به فناى فى اللَّه ؛ امّا در اخلاق ، هدف اصلى ، تهذيب نفس و روح انسانى است . « 1 » عرفان نظرى عرفان نظرى ، عبارت است از : شناخت خداوند متعال از جهت اسما و صفات ، شناخت مبدأ و معاد و . . . . از جمله مباحث عرفان نظرى ، مىتوان به « وحدت وجود » اشاره كرد كه در بين عرفاى اسلامى ، چهار گونه مطرح شده است : 1 . وحدت شهود ؛ 2 . وحدت به اين كه تمام عالم ، مساوى با خداست ؛ 3 . وحدت تشكيكى ؛ 4 . نظريهء خاص عرفا . ملّا صالح ، بر وحدت تشكيكى وجود تأكيد دارد ؛ يعنى حقيقت وجود ، ذو مراتب است . « 2 » وى بر تهذيب نفس و سير و سلوك ، تأكيد فراوان دارد و تلاوت قرآن همراه تفكّر ، مطالعهء احوال گذشتگان و تأمّل در احوال انبيا و اوليا را در سير و سلوك مؤثّر مىداند « 3 » و بر ضرورت وجود مرشد در پيمودن طريق إلى اللَّه ، تأكيد دارد . « 4 » فناء فى اللَّه اين بحث از مباحث مهم و مشكل عرفانى است . به طور كلّى ، مىتوان فنا را به سه گونه بيان كرد : فناى اراده ، فناى صفات و فناى ذات . آن دسته از عرفا كه به جنبه‌هاى اخلاقى ، نظر خاص دارند ، فناى اراده و اوصاف را مطرح كرده‌اند و آنان كه بيشتر به جنبه‌هاى نظرى عرفانْ توجّه دارند ، ضمن پذيرش فناى اراده و فناى صفات ، به فناى ذات نيز معتقدند . « 5 »

--> ( 1 ) . آشنايى با علوم اسلامى ، ص 140 . ( 2 ) . شرح ملّا صالح ، ج 1 ، ص 89 . ( 3 ) . ر . ك : همان ، ص 228 . ( 4 ) . ر . ك : همان ، ص 30 . ( 5 ) . آشنايى با علوم اسلامى ، ص 160 .